Bahçesaray ağzında, çeşitli ses hâdiseleriyle teşekkül eden ama Kırım Türkçesi edebî dilinde bulunmayan ī, ää ünlülerinin örnekleri şunlardır:

qıımet (kıymet), tıımez (değmez), qııq (geyik), qıınä (giyiniyor), dıı(diyor), alııkim selam (aleyküm), şıı (şey), bıı (bir), bäklıı (bekliyor)

räämät (rahmet), laf ätmää (laf etmek için, laf etmeye), cäämi (cami), määzin (müezzin)

Ayrıca Bahçesaray ağzında “razıı (razı), xııyar, ıırdim<ärdim (erdim), Sofııya (Sofya), aqııbät (akibet)” kelimelerinde ünsüz düşmesi olmamasına rağmen uzun ünlü görülür.

Kırım Türkçesi edebî diline ve Bahçesaray ağzında aynı ünsüzler kullanılmakla birlikte Kırım Türkçesi’ndeki bazı ünsüzler Türkiye Türkçesi’nden farklıdır.

Kırım Türkçesi edebî dilinde ğ (yumuşak g) sesi bulunmadığından bu harfi kalın ünlülerle kulanılan gırtlağa kayan arka damak ünsüzünü göstermek için kullandık.

boğday (buğday), qazanğa (kazana), çığa (çıq-a; -q->-ğ- iki ünlü arasında değişir), pıçağım (iki ünlü arasında değişir)

Tonsuz ve süreksiz, art damaktan boğaza kayan q ünsüzü bütün kalın ünlülerle birlikte kullanılır.

qoca( koca), padişalıq (padişahlık), asqan (asılan), qulaq (kulak), fuqarä, xalq, yaqşı, arqa, qırıq, qız ,yoq, qul, mutlaq, yoq, çaqır-

Tonsuz ve süreksiz bir ön damak ünsüzü olan k sesinin yanında bir de orta damakta teşekkül eden ķ sesi bulunmaktadır. Bu ünsüz yanındaki i, ü, ö ünlülerini kısa ve kalın okutur.

kim (kim),  kir- (gir-), äki (iki), kün (gün)

Eski Türkçeden beri kullanılan ñ hem Bahçesaray ağzında hem de Kırm edebî dilinde görülür.

Soñ (son), muña (buna), özünüñ (kendinin).

Kırım Türkçesi edebî dilinde kelime sonundaki v sesleri w şeklinde olmakla birlikte tek harfle gösterilir. Bahçesaray ağzında ise edebî dildeki v sesi bazen w’ye döner. Genellikle hece sonunda karşılaştığımız bu ses değişmesine war-, wär- kelimelerinin kelime başında rastlanır: äwlän-, anaw, buzaw(buzağı), çäwril-, sawlıq, äw, däwlät

 ھ ح harfleri ile karşılanan h sesleri Kırım Türkçesi edebî dilinde ve Bahçesaray ağzında padişah >padişa ھ , siyah >siya ھ , kahve > qaawä ھ , rahmet > räämät ح  kelimelerinde düşerken häpsi (ح hepsi), häkim (ھ hekim) kelimelerinde korunur.

Kırım Türkçesi edebî dilinde hırıltılı h sesi korunmaktadır. Bahçesaray ağzında xayrat خ xaber, خ xayr kelimelerinde kelime başında kendini korurken, qalımca (halimce), qalt yedim kelimelerinde gırtlakta teşekkül eden q sesine döner.

Kırım Türkçesi edebî dilinde olduğu gibi Bahçesaray ağzında da kelime içinde n sesi olan ve b- ile başlayan Män, mında, mınaw, min-, muna gibi kelimelerde gerileyici benzeşme sonucu m’ye döner.

Kırım Türkçesi edebî dilinde kelime başındaki b sesleri korunurken Bahçesaray ağzında biç-> piş- , bıçaq > pıçaq kelimelerinde p’ye döner. Diğer kelimelerde kendini korur.

Türkiye Türkçesi’nde v’ye dönen Eski Türkçe’deki kelime başında bulunan b- sesi, Kırım Türkçesi edebî dilinde korunurken Bahçesaray ağzında w’sine dönüşmüştür.

ET bar-/ KT bar- / BA war-

Baheçsaray ağzında ç>ş değişimi aç->aş- , biç->piş- , qaç->qaş- , saç->saş- bu kelimelerde görülmekle birlikte Kırım Türkçesi edebî dilinde ç sesi korunmuştur.

Hem Bahçesaray ağzında hem Kırım Türkçesi edebî dilinde kelime başındaki k sesi korunmaktadır. Ancak Kırım Türkçesi edebî dilinde bazı kelimelerde k>g değişimi görülmekte, Bahçesaray ağzında ise käl-/gäl-, kät-/ git- gibi kelimelerde hem k’li hem g’li şekiller kullanılır.

İyelik ekleri; yönelme, bulunma, çıkma hâl eklerinde Kırım Türkçesi edebî dili ile Bahçesaray ağzında farklılık bulunmamaktadır.

Yükleme hâl eki hem Kırım Türkçesi edebî dilinde hem Bahçesaray ağzında -nı/-ni’ dir. Ancak III. şahıs iyelik ekinden sonra Bahçesaray ağzında –n şeklinde olan ek, Kırım Türkçesi edebî dilinde –nı/-ni’dir. Çocuğunu kelimesi Kırım Türkçesi edebî dilinde balasını şeklinde iken Bahçesaray ağzında balasın şeklindedir.

Minen edatının ekleşmesi neticesinde teşekkül eden -nän vasıta hâl eki, Kırım Türkçesi edebî dilinde her zaman ince olduğu halde Bahçesaray ağzında ses uyumuna girerek -nan, -nän şekillerindedir. Kırım Türkçesi edebî dilinde qolu-nen, Bahçesaray ağzında qolu-nan (kolu ile)

Fiil çekim ekleri Kırım Türkçesi edebî dili ve Bahçesaray ağzında ortaktır. Ancak Kırım Türkçesi edebî dilinde görülen istek kipinin hikâyesi olan –ğaydı/-gäydi; -qaydı/-käydi eki Bahçesaray ağzında kullanılmaz.

Bilindiği gibi günümüz Kırım Türkçesi edebî dili Bahçesaray ağzına dayanmaktadır. Ancak edebî dilde Çöl ve Yalı boyu ağızlarının da etkisinin olması ve bir konuşma dili olan Bahçesaray ağzının değişiklikleri edebî dile göre daha çabuk kabullenmesi, Kırım Türkçesi edebî dili ile Bahçesaray ağzının arasında bazı farklılıkların ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Bu farklılıklar daha çok ses ile ilgili olmakla birlikte birkaç şekil farklılığı da bulunmaktadır.

KAYNAKLAR

ÇENELİ, İlhan., Kırım Tatatrcasında Yapım Ekleri, TDK Yayınları, Ankara, 1997

DOERFER, Gerhard., Kırım Tatarcası, Türk Dünyası Araştırmaları, 94, Şubat 1995

DEVELLİOĞLU, Ferit., Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Aydın Kitabevi Yayınları, Ankara, 2000

DİVANÜ LÛGAT-İT TÜRK, I, II, III ve IV. Cilt, Çeviren Besim Atalay, TDK Yayınları, Ankara, 1999

ERGİN, Muharrem., Türk Dil Bilgisi, Boğaziçi Yayınları, İstanbul 2000

ERGİN, Muharrem., Orhun Abideleri, Boğaziçi Yayınları, İstanbul 2002

GABAİN, A. Von., Eski Türkçe’nin Grameri, Çeviren: Mehmet Akalın, TDK Yayınları, Ankara , 2000

KAKUK, Zsuzsa., Kırım Tatar Şarkıları, I. Kunos’un Derlemelerinden Yayımlayan Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 1993

Kırım Tatarca- Rusça Lugat, Kiev, 1988

Or, Oktay., Emel Dergisi, Temmuz - Ağustos 1966 - Sf.5

MEMETOV, A., Tatar Tili Grammatikasının Praktikumı, Taşkent, 1984

Resimli Türkçe Kamus, TDK yayınları, Ankara, 2004

Sevorotyan, E.V., Kırım Tatarcası, EÜ. Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 10, İzmir, 2001

Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi, 13. cilt Kırım Türk-Tatar Edebiyatı, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1999

YÜKSEL, Zühal., Türk Dünyası El Kitabı, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü,  Ankara 1992 - Sf.684

YÜKSEL, Zühal., Kırım Türkçesi Ses Bilgisi ve Şekil Bilgisi (Lisans Ders Notları.)

YÜKSEL, Zühal., Kırım Tatar Türkçesi Gremeri, Ses ve Şekil Bilgisi, Ankara, 2005