KIRIM TATARCANIN LATİN ALFABESİ-KEMAL KONRAT-KALGAY DERGİSİ SAYI:3

 

Kırım Tatarcanın yeni Lâtin alfabesi
Kemal KONRAT
 
Kırım Tatarları Arab alfabesinden Latin alfabesine 1929 yılı, 2. Bütün Kırım Bilimsel Konferansı'nın kararları uyarınca Kırım hükümetinin bir Dekre'siyle geçmişlerdi. On yıl kullanımda olan birinci Latin alfabemiz dilimizin fonatik özgürlüklerine tam uygun düşmüştü. Ne var ki, 1938 yılı eski Sovyetler Birliğindeki bütün Türk kavimleriyle birlikte Kırım Tatarları da zorla Rus Kril alfabesi kabulüne mahkûm edildiler. Rus dilinin kendisini tam derecede doğru yansıtan Kril alfabesi bir Türk dili oian Kırım Tatarca'ya Öö.Üi) ve Hh harflerini alfabe dışında bırakmakla, çok kaba bir şekilde uyarlanmıştı. Neticesi şu oldu ki, bugünde başka Türki dillere kıyasla Kırım Tatarcanın imlası en tartışmalı bir imladır.

Neyse, Kırım Tatar Milli Meclis'i girişimiyle oluşturulan bir milletlerarası Dil ve Alfabe Konferansı 1992 yılı 17-21 Haziran araları çalışarak dilimizin yeni Latin alfabesini geliştirdi. İşte, Kırım Tatarca'nın şu yeni Latin alfabesi:

Aa,Bb,Cc,Çç,Dd,Ee,Ff,Gg,Ğğ,Hh,lı,İi,Jj,Kk,LI,Mm,Nn,Nn,Oo,Öö,Pp,Qq,Rr,Ss,Şş,Tt,Uu,Üü,Vv,Xx,Yy, Zz.

Bu alfabede Türkiye Türkçesi'nde olmayan şu dört harf vardır: Ğğ,Nn,Qg,Xx- onların nasıl seslen vermeğe uyarlandıklarını anlatalım.

1. Ğğ harfi Türkçe'nin aynı harfi değil de, Arapça'nın "gayu" harfinin verdiği artdilsi sonor ünsüzdür. Kelimelerin başında da, ortasında da, sonunda da rast gelir. Bunun yüzünden Kırım Tatarca'nın garip, Ğafar,uyğun yönlü imlaları Türk okurlarının, Türk-çenin de garip, değil,düğün yönlü imlaları Tatar okullarımn tuhafına gideceği, ayrıca da okullu çocukları şaşırtacağı ortalıktadır. Demek ki, Kırım Tatarca'da bu harf için başka bir işaret bulunmalıdır.

2.Nn harfi İngilizce'nin {song,drink} gibi sözlükle-rindeki g, k harf birleşimlerinin verdiği burun sesidir. Kelimelerin başında gelmez. Tatarca'da, sözgelimi "Özüne" ve "Özüne" deyişler arasında şahıs farkları vardır. Türk okurları bu harfi her zaman n sesiyle okuyabileler: sana-sana: Tann-Tanrı.

3. Qq harfi Arapça "kaf'nın verdiği kalın K_artdilsi sesini verir. Türk okurları Qq'yı her yerde Kk diye okuyabileler: qulaq - kulak; Q irim - Kırım;

4.Xx harfi Arapçadaki üstü noktalı "ha"'nm sesini verir. Kırım'ın yalı boyu Tatarları q sesi yerine her zaman_x sesini kullanırlar Türkçede Xx harfi maalesef Hh harfinden ayırd edilmiyor: xalg - halk; xırsız - hırsız.

Türkçedeki düzeltme işareti olan(^) Kırım Tatarca-da -â Türkçeye uygun olacaktır; âciz, lâle,belâ şeklinde.-û klasik şiiriyette imale işareti olarak, -î kelimeler ortasında Türkçeye uygun, belirtme sıfatlarında ise -iy şeklinde kullanılacaktır: samîmiy,Zih-Niy.

Şimdi de, örnek için büyük han ve şairimiz Boragazi Giray'ın bir gazelini hem Türk, hem Kırım Tatar Latin alfabeleriyle verelim. Bu gazelinde hanımız Osmanlı yüksek makamların kadirnaşinaslıklanndan yakınıyor,

Yıkıldı zulm elinden hane-i dil
Vatandan gayrı lâzım geldi menzil
Bilinmez oldı kadri merd olanın
Cefa-i ta'ni çekmek cana müşkil

Yıkıidı zulm elinden xane-i dil
Vatandan gayrı lâzım keldi menzil
Bilinmez oldı gadri merd olanın
Cefa-i ta'ni çekmek cana müşkil

Raiyyet-perver olmaz ehrimende
Şeh-i dana ki- bundan dahi gafil
Haka çİnta'ni geldi çün kulağa
Ki biz çıkdık, velikin kaldı mahfil
Gazâyî-yi yakubdur nâr-i gayret
Vatan terkin kılur mı yoksa akîl?

Raiyyet-perver olmaz ehrimende
Şeh-i dana ki - bundan daxi gafil.
Hag'a cin ta'ni keldi,çün gulağa
Ki biz çıgdıg, velikin galdı mahfil
Ğazayıy'i yagubdur nâr-i gayret
Vatan terkin gılur mı yogsa agîl?

Bu küçük makalenin sonunda şunu belirtmeği lâzım sayıyorum ki , bu yeni Latin alfabemiz konferanstan son kısa bir zamanda uygulanmış olsaydı, milletimiz'in kültürel hayatında bir devrim yapabilirdi. Teessüf ki .aradan beş yıl keçtiyse de Millî Meciis bu alfabeyi Yüksek Kurul gündemine aldırarak, onu yasallaştırmağı ihmal ediyor,bu da çok girişimlerimizin önünü kesiyor.


Anket

  Cengiz Dağcı'nın Polonya'da tanınan bir yazar olabilmesi için sizce en etkil çalışma hangisi olurdu ?

  • E-Bülten

  • Sözlük

  • Müzik Yayını

    485861 Ziyaretçi