CENGİZ DAĞCI'NINI ŞİİRİYETİNE BİR NAZAR-SEYRAN SÜLEYMAN-KALGAY DERGİSİ SAYI:35-www.kalgaydergisi.org

 

Cınğız Dağcınıñ şiiriyetine bir nazar
Seyran SULEYMAN
 
Yazıcımız Cınğız Dağcınıñ (9.03.1920s.) şiir-leri aqqında men ilki kere «İlham» edebiy birleş-mesiniñ toplaşuvlarında eşitken edim. Birleş-meniñ yolbaşçısı, şair Yunus Qandım milliy şiiri-yetimizde obrazlar hususında söylerken, bir qaç misalni Cınğız Dağcınıñ icadından ketirgen edi. O zaman: «Butün türk aleminde asılında roman-cı olaraq belli olğan Cınğız Dağcı guzel şiirler de yazğan eken», dep onıñ icadında ozüm içün ya-ñı bir saife açqan edim.

Aqiqaten de, pek çoq yazıcılar oz icadiy yolunı başta nazmiyetten başlaylar. Umer İpçi, Cafer Ğafar, Cemil Seydamet, Şamil Alyadin kibi yazı-cılarımız şu cumledendir. Soñundan ise qalem saiplerinden kimisi em nazm em de nesir konu-larında icat ete, kimisi ise tolüsınen nesircilikke meyil bere. İşte, Cınğız Dağcı da nazmdan ne-sircilikke keçken ediplerden biridir.

Lyakin onıñ, mesela 1939 1946 seneleri ara-sında, yazğan şiirleri tilge az alınsa da, olar mil-liy şiiriyetimizde belli bir iz qaldırmağa münasip-ler. 2003 senesi Kiyevde eki tilde çıqqan «Kuneşten bir parça Okruşina sontsya» adlı Qırımtatar şiiriyeti antölogiyasına Cınğız Dağcı-nıñ 8 manzümesi kirsetilgeni de bunı tasdiqla-yabile. İşbu maqalemde ise men 2000 senesi Aqmescitte Qırım devlet oqüv-pedagogika neş-riyatında çıqqan «Hatıralarda Cınğız Dağcı» (tertip etken Yunus Qandım) adlı kitapta basıl-ğan şiirlerinden faydalandım.

Cınğız Dağcı Qırımda, ozü de guzel manzaralı Gurzufta doğdı. Balalığı ise Qızıltaşta keçti. Muhteşem deñiz ve onıñ hoş avası, Qızıltaşnıñ yeşil bağları, Kelinqaya ve Ayuvdağ, tuvğan di-yarnıñ cazibeligi balanıñ dünyabaqışına, elbet de, tesir etkendir. Bu aqta onıñ «Gul» (1939 s.)adlı şiirinde de aytıla:

Ufuqlardan cilvelenip,
Küldi baar sabası.
Kuneşlenip, şeñ koründi
Kominizmiñ tarlası.

Men de sevip bu sabanı
Tüştim azbar törüne.
İşte, maña evimizniñ
Ald qorası körüne.

Anda osti qızıl guller,
Qoqu saçıp, allanıp.
Men de ostim tıpqı gulday
Vatanımdan ruh alıp.

Yaş icatkyarnıñ «Gul», «Sevdigim Yalta», «Koy» ve «Baar sabası» kibi manzümelerinde, o vaqıttaki şairlerniñ çoqusında olğanı kibi, eñ-evelya süjetlik körüne. Mesela, «Baar sabası» adlı şiirini alayıq:

Üqusından turdı kuneş,
Şavle saçtı er yerge.
Çöçamiyler yırladılar
Selyam söylep saarge.

Yeşil qırtış boylarından
Sürülernen qoy kele.
Çoban aqay qaval çala,
Sanki dersiñ toy ete…

Velasıl, şiir «Ne de aruv bizim ürtnıñ baari» kibi ritorikanen yekünlene. Ebet, üksek bediiylikten biraz avlaq turğan boyle şiirler er bir şairniñ ica-dında rastkelebile. Olar da ozcesine bir nazmi-yet mektebidir. Yani icatkar kendi teessuratları-nı, tüşüncelerini izhar etmege tırışa, yahşımı-yamanmı, lakin yaza. Yazar eken qalemi ketke-te pişkinleşe. Halq ve vaqıt angi eserini qabul ete, nege aylanıp bile baqmay, bunı şair zaman-nen ozü añlap başlay. Cenkten soñ, artıq icrette yaşap, Cınğız Dağcı «Qırım, meni añasıñmı?» (1946 s.) adlı şiir yaza. Bir taraftan bu şiir Vatan asretligi aqqında yazılğan çoqtan-çoq şiirlerden daa birisi kibi qabul oluna bile. Diger taraftan ise, bu şiirde biz milliy şiiriyetimizde mevcut olğan eñ ozgün obrazlardan birini köremiz. Yuqarıda Yunus Qandım bizge Cınğız Dağcıdan misal ke-tirgen edi dedigimiz, işte, budır:

Çatırdağnıñ qulağına asılğan Ay,
Beñzemezmi yaş kelinniñ sırğasına?
Vatandan uzaqta bulunıp da, balalıqtan tanış Çatırdağğa asret olıp, onıñ «qulağına asılğan» Aynı yaş kelinniñ sırğasınen müqayese etmek tek Alladan berilgen istidat saibiniñ elinden kelir. Şiirniñ söñki beyiti: «Qırım, Qırım! Boyle suvuq gecelerde/ Sen de meni yahşı söznen añasıñ-mı?» dep yekünlene. Şairniñ o devirdeki ruhiy durumı, onıñ Vatandan ayırıluv faciası eñ ziyade bu söñki sualde aks oluna. Bu yerde artıq ritori-ka degil, tek ana ve bala arasında olabilgen ozü-ne has münasebet ifadelene. Ğurbetlik ne olğa-nını bilmegen insan içün yengil körünebilgen iş-bu sual aqiqatta şair içün eñ ağır sualllerden biri-dir: «Boyle suvuq gecelerde/ Sen de meni yahşı söznen añasıñmı?». Er bir genial şey adiydir de-geni bu şiirge de ait degilmi eken?

Cınğız Dağcınıñ şiirlerinde obrazlar aqqında söyler ekenim, onıñ 1940 senesi «Edebiy Qı-rım» cıyıntığında derc olunğan «Koy aqşamı» adlı şiirini de añmaq isteyim. Şair bu şiirinde qa-lemi artıq quvamına yetkenini köstere. Şiirinden eki ayrı beyitni ketirem:
Dağlarda bulutlar müsafir qaldılar,
Örulğan yolcuday üquğa daldılar…
Nazlı bir qızdayın yıltıratıp ay tuvdı,
Koydeki aqşamlar ne qadar aytuvlı.

Mına bu şiirni yazğanda Cınğız Dağcı yigirmi yaşında edi. Baqıñız, şiirinde acayip obrazlar-dan («bulutlar yolcuday üquğa daldılar», «nazlı bir qızdayın ay tuvdı») ğayrı daa ozgün, zengin qafiye («ay tuvdı aytuvlı») qullanıla. Kerçekten de, boyle şiirlerni oquğanda, bizim ana tilimizniñ zenginligine ve şairniñ bundan faydalanabilüv ustalığına emiyet bermemek mumkün degil.

Cengiz DAĞCI
Cınğız Dağcınıñ cenkten evel yazğan şiirleri-ne diqqat etseñiz, olar esasen tabiat aqqındadır.

Olarda genç qa-lemlerge has olğan acemilik de közge çarpa. Faqat cenk başlağanda icatkar-nıñ tavurı biraz kes-kinleşe ve vaziyetniñ ozü buña sebep ola. «Beriñiz atamnıñ qı-lıçın maña»(1941 s., Ukraina) adlı şiirinde müellif oz meramını gur sesnen işbu alev li satırlarında ifadeley:
Qalbimde hürriyet ateşi yanar,
Beriñiz atamnıñ qılıçın maña!
Atımnı süreyim qanlı meydanğa,
Beriñiz atamnıñ qılıçın maña!
Qırımtatar halqınıñ taqdirinde er bir Qırımta-tarnıñ oz taqdiri aks oluna. Cınğız Dağcı da bun-dan istisna degil. O, omrüniñ altı yılını cenkte ve kontslagerlerde keçirgen. Lyakin onıñ qalbinde yanğan hürriyet ateşi iç bir vaqıt sönmegen. Bu faniy dünyada onıñ bir umüti, bir yıldızı daima ana-Vatanı olğan.

Mahzün yıldız, dertli yıldız, sönmey tur!
Sönme, yıldız, azaçıq yal alayıq.
Belki artıq kuneş doğar, sönmey tur,
Sönme, yıldız, yolumıznı bulayıq.
(«Yıldız», 1944 s., Berlin)

Milliy edebiyatımız Cınğız Dağcınıñ üzünde buyük romancığa malik oldı. Aynı vaqıtta, bugün elimizde Cınğız Dağcınıñ şiirleri de bar. Eger cenkten evel çıqqan «Qış», «Qartanay ve eçki-çik» em de daa dünya üzü körmegen diger şiir-lerini de (olar yazıcınıñ elyazmaları arasında olmaq kerek, dep tahmin etemiz) toplasaq, Cın-ğız Dağcınıñ şiiriyeti aqqında ayrı bir tedqiqat mevzusı sıfatında aytabilemiz. Er alda, şübesiz ki, Cınğız Dağcınıñ icadı ğayet zengin ve onı er taraflama ogrenüv meselesi daa çoq yıllar ak-tual olur.

 


Anket

  Cengiz Dağcı'nın Polonya'da tanınan bir yazar olabilmesi için sizce en etkil çalışma hangisi olurdu ?

  • E-Bülten

  • Sözlük

  • Müzik Yayını

    505342 Ziyaretçi